De grootste ziet het meest 1 augustus 2009 de Volkskrant

De vlaggen wapperen nog, maar de stoelen zijn weg, het podium wordt ontmanteld en de feesttent is leeg. Op de 2400 meter hoge rand van de Caldera de Taburiente op het Canarische eiland La Palma ruimen bouwvakkers de laatste sporen weg van de ceremoniële inwijding van de grootste telescoop ter wereld. De Spaanse koning Juan Carlos, die ‘la Isla Bonita’ bij die gelegenheid omdoopte tot een ‘reserva astronómica’, nam vorige week vrijdag de Gran Telescopio Canarias (Grantecan) officieel in gebruik. ‘Ik denk dat-ie beter is dan de Amerikaanse Keck-telescopen,’ zegt de Nederlandse astronoom René Rutten, sinds kort hoofd van de astronomiegroep van Grantecan.

De twee identieke Keck-telescopen op de 4200 meter hoge vulkaantop Mauna Kea, Hawaii, vormen al jarenlang het paradepaardje van de Amerikaanse astronomie. Hun gesegmenteerde spiegels hebben een middellijn van tien meter. Dankzij zogeheten adaptieve optiek ondervinden ze geen hinder van storende luchttrillingen en leveren ze haarscherpe beelden van exoplaneten, nevels en verre sterrenstelsels. Maar met zijn 10,4-meter spiegel is Grantecan tien procent gevoeliger, en dankzij een hogere optische kwaliteit en een grotere stabilitiet moet hij beter gaan presteren dan Keck.

Het was trouwens de Amerikaan Jerry Nelson, indertijd hoofdontwerper van de Keck-telescopen, die eind jaren negentig suggereerde om op La Palma een kopie te bouwen. Spanje en Groot-Brittannië hadden plannen voor een 8-meter telescoop, met een spiegel uit één stuk, maar toen de Britten afhaakten, wist Nelson de Spaanse initiatiefnemer Francisco Sánchez ervan te overtuigen dat een 10-meter honingraatspiegel – bestaande uit 36 zeshoekige segmenten – een betere optie was. Tien jaar later en honderd miljoen euro verder is het resultaat te bewonderen op de Roque de los Muchachos-sterrenwacht.

Wie de gigantische koepel betreedt, heeft het gevoel een wetenschappelijke kathedraal binnen te stappen. De kolossale telescoop, ondersteund door een sangria-kleurige staalconstructie, oriënteert zich gracieus en geruisloos in elke denkbare richting. Stalen trapjes leiden tot in het hart van het instrument. Een rondwandeling over de galerij aan de binnenzijde van de koepel vergt een paar minuten. De technicus achter het paneel onder de telescoop lijkt een Madurodam-poppetje. Fluisterstemmen van andere bezoekers worden op surrealistische wijze rondge-echood door de gebogen koepelwand.

‘Spanje had nooit eerder een telescoop gebouwd groter dan 80 centimeter,’ vertelt Rutten. ‘Geen wonder dat er skepsis was. Als een fietsenmaker aankondigt dat hij een Porsche gaat bouwen, wil je dat eerst nog wel eens zien.’ Inmiddels lijkt iedereen overtuigd. De Spaanse en Canarische autoriteiten hoestten 90 procent van de bouwkosten op; de rest is gefinancierd door universiteiten in Mexico en Florida. Maar via een samenwerkingsovereenkomst met de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) kunnen ook andere Europese astronomen tot op zekere hoogte gebruik maken van de nieuwe recordhouder.

Sánchez, die met recht de vader van de Spaanse astronomie genoemd wordt, realiseert zich dat het nadelen heeft om als laatkomer het speelterrein te betreden. ‘De Keck-telescopen, de Europese Very Large Telescope, en andere 8-meter telescopen hebben al aardig wat wetenschappelijk gras voor onze voeten weggemaaid,’ zegt hij. ‘Daar staat tegenover dat we veel hebben kunnen leren van hun ervaringen.’ Overigens is er volgens Jean-René Roy, adjunct-directeur van het internationale Gemini-observatorium, ruim voldoende behoefte aan Grantecan. ‘Er valt nog ontzettend veel te ontdekken.’

Roy maakt zich dan ook geen zorgen over de toekomst van de huidige generatie van 8- tot 10-meter telescopen, ook al zijn er inmiddels plannen voor drie nieuwe monstertelescopen met spiegels van twintig tot ruim veertig meter. Australië besloot afgelopen week deel te nemen aan de Amerikaanse Giant Magellan Telescope; Keck-ontwerper Jerry Nelson werkt aan de Thirty Meter Telescope, en onder leiding van de Nederlandse directeur-generaal Tim de Zeeuw ontwikkelt ESO de 42-meter European Extremely Large Telescope (E-ELT). ‘Maar zover is het nog niet,’ zegt Roy. ‘De huidige generatie telescopen heeft nog zeker tien jaar wetenschappelijk vrij baan.’

Op een telescoopsymposium in Los Cancajos, daags na de inauguratie van Grantecan, werd wel duidelijk dat de recordhouders van nu ook een belangrijke rol kunnen spelen bij de realisatie van die nieuwe reuzentelescopen. ‘Natuurlijk moet Grantecan goeie wetenschap bedrijven,’ aldus Massimo Tarenghi van ESO, ‘maar de telescoop kan ook dienst doen als testbed voor nieuwe technieken en instrumenten die later gebruikt worden in de E-ELT.’

Niet voor niets werd vorige week besloten dat de Thirty Meter Telescope op Mauna Kea gebouwd gaat worden, vlak bij de kleinere Keck-voorlopers. Volgens Grantecan-initiator Sánchez is het dan ook ‘niet meer dan logisch’ dat de E-ELT naar La Palma komt. En hoewel die kogel bij ESO nog niet door de kerk is, weten ze op de Roque al waar de monstertelescoop moet komen – een relatief vlak terrein schuin onder Grantecan, waar nu nog gras wuift en bloemen bloeien. Wie weet worden de podia en tenten over een jaartje of tien opnieuw opgebouwd.

© Govert Schilling

Links: