Verre flits toont kosmische middeleeuwen 29 oktober 2009 volkskrant.nl

Sterrenkundigen hebben een exploderende ster waargenomen die zicht biedt op de prille jeugd van het heelal. De ‘gammaflits’ vond plaats toen het heelal pas 630 miljoen jaar oud was – vijf procent van de huidige leeftijd.

Het licht van de explosie heeft er 13,1 miljard jaar over gedaan om de aarde te bereiken. Daarmee is de gammaflits het verst verwijderde object dat ooit is waargenomen.

Gammaflitsen zijn extreem energierijke explosies van zware sterren die aan het eind van hun leven zijn gekomen. In enkele seconden zenden ze evenveel energie uit als de zon in tien miljard jaar. Door de grote lichtkracht zijn ze ook op zeer grote afstanden nog te zien.

De Amerikaanse Swift-satelliet registreerde de gammastraling van de flits op 23 april 2009. Binnen enkele minuten werd het uitdovende schijnsel van de explosie bestudeerd door grote telescopen op aarde. Al snel bleek dat het om de verste gammaflits ooit ging.

De resultaten van het onderzoek aan de gammaflits (GRB 090423) worden vandaag gepubliceerd in twee artikelen in Nature. Een van de auteurs is de Amsterdamse hoogerlaar Ralph Wijers.

Onderzoek aan zulke verre gammaflitsen werpt een nieuw licht op de ‘donkere middeleeuwen’ van het heelal. Gedurende vele honderden miljoenen jaren na de oerknal was het heelal gevuld met koel, donker gas – voornamelijk waterstof en helium.

Daarna werd dat gas echter verhit en geïoniseerd, mogelijk door de energierijke straling van de allereerste generatie sterren.

Wanneer astronomen in de toekomst meer verre gammaflitsen waarnemen, kan het verloop van die ‘reïonisatie’ beter onderzocht worden. Zo hoopt men antwoord te krijgen op de vraag waardoor er een eind kwam aan de koude, donkere beginperiode.

© Govert Schilling